Egzamayla yaşayan kişilerin anlattığı tablo birbirine şaşırtıcı derecede benzer. Cilt önce kurur ve gerginleşir, sonra kaşınır; kaşındıkça kızarır, kızardıkça kalınlaşır, kalınlaştıkça daha çok kaşınır. Bu döngü bir yerden sonra kendi kendini besler. Gece uykusu bölünür, giysi seçimi bir mesele haline gelir, tutulum ellerdeyse iş hayatı doğrudan etkilenir.
Bu sayfa iki soruya cevap vermek için yazıldı: egzamanın altında ne var ve tedavide gerçekten ne işe yarıyor. Baştan dürüst olalım, egzamada hedef hastalığı ortadan kaldırmak değildir. Hedef, alevlenmeleri seyrekleştirmek, geldiğinde kısa sürede söndürmek ve iki alevlenme arasındaki sakin dönemi olabildiğince uzatmaktır. Bu makul bir hedeftir ve büyük çoğunlukta ulaşılabilir.
Egzama nedir?
Tanım
Egzama (dermatit), derinin en dış katmanındaki koruyucu bariyerin zayıflaması ve bağışıklık sisteminin bu bölgede aşırı yanıt vermesiyle ortaya çıkan; kaşıntı, kuruluk, kızarıklık ve zaman zaman sulanmayla seyreden kronik iltihabi bir cilt hastalığıdır. Bulaşıcı değildir.
Sağlıklı deride en üst katman tuğla duvar gibi çalışır: hücreler tuğla, aralarındaki yağ tabakası harçtır. Egzamada bu harç incelmiştir ve kayıp iki yönlüdür. İçerideki su dışarı kaçar, dışarıdaki tahriş edici maddeler ve alerjenler içeri girer. Kuruluk ile kaşıntı, bu iki kaybın görünen yüzüdür.
Egzama tek tip değildir. Atopik dermatit çoğunlukla çocuklukta başlar ve alerjik nezle, astım gibi tablolarla birlikte görülebilir. El egzaması suyla, deterjanla ve eldivenle uzun temas eden meslek gruplarında öne çıkar. Kontakt dermatitte ise belirli bir maddeyle temas sonrası, temas eden bölgeyle sınırlı bir tablo oluşur. Tedavinin omurgası ortaktır, ayrıntısı tipe göre değişir. Hastalığın genel çerçevesini egzamanın ne olduğunu anlattığımız yazıda daha ayrıntılı bulabilirsiniz.
Hangi belirtilerle karşımıza çıkar?
Egzamanın görünümü yaşa ve bölgeye göre değişir, ancak muayenede aradığımız başlıklar bellidir:
- İnatçı kaşıntı; özellikle akşam saatlerinde ve yatağa girildiğinde belirginleşmesi
- Kuru, pürüzlü, ince pul pul dökülen bir yüzey ve gerginlik hissi
- Kızarıklık, bazen üzerinde küçük su kabarcıkları ve sonrasında sulanma
- Uzun süren tutulumlarda derinin kalınlaşması ve deri çizgilerinin belirginleşmesi
- Bebeklerde yanaklar ve saçlı deri, çocuklarda dirsek içi ve diz arkası, erişkinde eller ve göz kapakları gibi tipik yerleşimler
Kaşıntının ne kadar rahatsız ettiği kişiye göre çok değişir ve bu, tedavinin şiddetini belirleyen ölçütlerden biridir. Uyku bölüyorsa tablo hafif sayılmaz.
Tetikleyiciler ve altta yatan eğilim
Egzamada iki katman vardır. Alt katman kişinin yapısal eğilimidir: bariyer proteinlerindeki farklılıklar, ailesel yatkınlık ve alerjik zemin. Bu katman değiştirilemez, ama yönetilebilir. Üst katman ise günlük hayattan gelen tetikleyicilerdir ve asıl müdahale alanı burasıdır.
Sık karşımıza çıkan tetikleyiciler arasında sık ve sıcak duş, sert sabun ve deterjanlar, klorlu su, yün ve sentetik kumaşlar, kuru ve kaloriferli ortamlar, aşırı terleme, mevsim geçişleri ve stres yer alır. Bunların hangisinin sizde belirleyici olduğunu tek seferde söylemek mümkün değildir; bu bir gözlem işidir. Beslenmenin rolü ise sanıldığından dardır ve gereksiz kısıtlamalar özellikle çocuklarda zarar verebilir. Bu başlığı egzamada beslenme üzerine hazırladığımız yazıda ayrıca ele aldık.
Tedavi hangi başlıklardan oluşur?
Egzama tedavisi tek bir ilaç değil, birbirini tamamlayan dört başlıktan oluşur. Hangisinin ağırlıklı olacağı muayene bulgusuna göre belirlenir.
Bariyer Onarımı
Nemlendirici seçimi, uygulama sıklığı ve yıkanma alışkanlıklarının yeniden düzenlenmesi. Tedavinin taşıyıcı ayağı budur ve sakin dönemlerde de bırakılmaz.
Topikal İltihap Tedavisi
Alevlenmede hekimin belirlediği kortikosteroid ya da kalsinörin inhibitörü içeren kremler. Bölgeye, yaşa ve şiddete göre seçilir; süresi planlanır.
Kaşıntı Yönetimi
Kaşı, döngüyü besleyen halka olarak ele alma. Antihistaminik desteği, soğuk uygulama ve tırnak, giysi, uyku düzeni önerileri.
Tetikleyici Tespiti
Deterjan, yün, ter, kuru hava, stres gibi başlıkların kişiye özel ayıklanması; gerekirse yama testi ile temas alerjisinin araştırılması.
Şiddetli, yaygın ve topikal tedaviye yanıt vermeyen tablolarda fototerapi ya da sistemik tedaviler gündeme gelebilir. Bu basamağa geçiş kolay verilen bir karar değildir; öncesinde temel tedavinin gerçekten doğru uygulanıp uygulanmadığı gözden geçirilir. Pratikte yanıtsız görünen egzamaların önemli bir bölümünde sorun ilacın kendisinde değil, uygulama sıklığında ve süresindedir.
Süreç nasıl ilerler?
Muayene
Tutulan bölgeler, lezyonun görünümü ve süresi değerlendirilir; egzama tipi ve şiddeti belirlenir.
Neden Araştırması
Meslek, ev içi temaslar, mevsim ve eşlik eden alerjik tablolar sorgulanır; gerekirse test planlanır.
Tedavi Planı
Nemlendirme düzeni yazılı olarak kurulur, alevlenme için ilaçlı tedavi ve kullanım süresi tarif edilir.
Takip
Yanıt kontrol edilir; ilaçlı tedavi kademeli azaltılır, bakım rutini kişinin hayatına göre sadeleştirilir.
İlk görüşmede en çok zaman alan kısım genellikle ilaç seçimi değil, günlük rutinin çıkarılmasıdır. Hangi sabunu kullandığınız, duşun ne kadar sürdüğü, nemlendiriciyi banyodan ne kadar sonra sürdüğünüz gibi ayrıntılar sonucu doğrudan etkiler. Nemlendiricinin, deri hâlâ hafif nemliyken uygulanması bu ayrıntıların en önemlisidir.
Nemlendirme neden tedavinin kendisidir?
Egzamada nemlendirici destekleyici bir kozmetik değil, tedavinin taşıyıcı ayağıdır. Bariyer onarıldıkça hem kaşıntı azalır hem de alevlenmeler seyrekleşir. Aşağıdaki tablo, dönemlere göre önceliğin nasıl değiştiğini özetler.
| Dönem | Öncelik |
|---|---|
| Sakin dönem | Günde en az iki kez nemlendirme, bilinen tetikleyicilerden kaçınma |
| Erken alevlenme | Nemlendirme sıklığının artırılması, planlanmış topikal tedavinin başlanması |
| Yoğun alevlenme | Kontrollü topikal iltihap giderici tedavi ve kaşıntı yönetimi |
| Toparlanma | İlaçlı tedavinin hekim planına göre azaltılması, bakımın sürdürülmesi |
Ürün seçiminde kokusuz, koruyucu içeriği düşük ve yeterince yağlı formüller tercih edilir. Cildinize hangi kıvamın uyduğu denenerek anlaşılır; kışın işe yarayan bir ürün yazın ağır gelebilir.
Kortizonlu tedaviler ve dikkat edilecekler
Egzama tedavisinde en sık karşılaştığımız engel, kortizonlu kremlere duyulan kaygıdır. Bu kaygı anlaşılabilir ama çoğu zaman yanlış bilgiye dayanır. Topikal kortikosteroidler doğru güçte, doğru bölgeye, hekimin belirlediği süre boyunca kullanıldığında egzamanın iltihabını hızla söndürür ve döngüyü kırar. Sorun genellikle iki uçta çıkar: ya krem hiç kullanılmaz ve alevlenme haftalarca sürer, ya da eczaneden alınan güçlü bir ürün aylarca, kontrolsüzce sürülür.
Yüz, göz çevresi ve kıvrım bölgeleri gibi derinin ince olduğu alanlarda daha düşük güçte ürünler seçilir ya da kortizon içermeyen alternatifler tercih edilir. Uzun süreli kullanımda derinin incelmesi, damarların belirginleşmesi gibi etkiler görülebilir; bu nedenle tedavi süresi baştan tarif edilir ve kontrol randevusu planlanır. Kaşıntının başka nedenleri de olabileceği için ayırıcı tanı ihmal edilmez; kabarıklıklar gelip geçici bir karakter gösteriyorsa ürtiker tedavisi başlığı da değerlendirmeye girer.
Ne zaman hekime başvurmalısınız?
Aşağıdaki durumlarda kendi başınıza ürün denemeyi bırakıp değerlendirme almanız gerekir:
- Kaşıntının uykuyu bölmesi, günlük işleri ve okul, iş performansını etkilemesi
- Lezyonların üzerinde sarı kabuklanma, akıntı, ısı artışı ya da ateş olması
- Kısa sürede yaygınlaşan, vücudun büyük bölümünü kaplayan kızarıklık
- Reçetesiz nemlendirici ve kremlerle iki haftada belirgin bir düzelme görülmemesi
- El egzamasının işinizi yapmanızı engelleyecek düzeye gelmesi
- Bebeklerde beslenmeyi ve uykuyu bozan yaygın tutulum
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve dermatoloji uzmanı tarafından incelenmiştir; tanı ve tedavi kararı muayene sonrası hekiminizle birlikte verilir.
